De Urak Lawoi: Eerste bewoners en zeevolk van Koh Lipe in Thailand

De oorspronkelijke bewoners van Koh Lipe

In dit artikel zoomen we in op de Urak Lawoi, die zich meer dan een eeuw geleden vestigden op het eiland Koh Lipe, naast andere eilanden in Thailand. De Urak Lawoi behoren tot de Chao Lay, een groep mensen die al minstens 300 jaar in de Andamanse Zee varen. Deze zee-nomaden waren de eerste, en lange tijd de enige bewoners, van eilanden zoals Phuket, Koh Phi Phi, Koh Lanta, Koh Jam, Koh Bulon Leh / Don, Koh Payam, Koh Surin, Koh Tarutao, Koh Lipe, Koh Adang en Koh Rawi. De laatste drie eilanden horen bij de Butang-archipel. Tegenwoordig maakt deze archipel deel uit van het Tarutao National Park in het diepe zuiden van Thailand, vlakbij de grens met Maleisië.

De Chao Lay

In Thailand zijn er drie stammen van zeevolkeren, die in het Thais Chao Lay worden genoemd — Chao betekent mensen en het woord Lay komt van Talay, wat staat voor water en in dit geval de zee. Chao Lay betekent dus letterlijk ‘de mensen van de zee’. In het verleden, voordat de Chao Lay zich in Thailand vestigden, hadden deze zeevolkeren geen nationaliteit en zwierven ze als nomaden over de Andamanse Zee.

In Thailand zijn er drie verschillende stammen die allemaal tot de Chao Lay behoren. De Moklen wonen onder andere in de provincie Phang Nga, de Moken zijn bekend van Moken Village op Koh Surin, deel van de Surin Eilanden. En dan is er nog de grootste en meest geïntegreerde stam, de Urak Lawoi, die onder andere wonen in Phuket, Phi Phi en Lipe. Dit artikel richt zich vooral op de groep Urak Lawoi die op Koh Lipe woont.

Alle drie groepen maken deel uit van de grote maritieme Austronesische familie, die zich uitstrekt van het zuiden van de Filipijnen, via Borneo en Sumatra tot aan de Mergui-archipel in Myanmar en zelfs verder westwaarts tot Madagaskar.

De laatste grote migratie van de Chao Lay

De laatste grote emigratie van de mensen van de zee begon rond 1875. In 1869 werd het Suezkanaal geopend, waardoor de vaarroute naar Nederlands-Indië via Atjeh liep. Destijds waren er veel piraten actief in dat gebied, wat om een harde aanpak vroeg. De Nederlanders redeneerden dat het sultanaat Atjeh daarom onderdeel moest worden van het Nederlandse koloniale rijk.

In 1873 begon Nederland een bloedige oorlog die zou duren tot 1942, waarin ook jacht werd gemaakt op piraten. Veel Urak Lawoi, die vanwege hun maritieme levensstijl werden aangezien voor piraten, vreesden voor hun leven en vluchtten naar het noorden. Overigens was een klein deel van de Urak Lawoi ook daadwerkelijk piraten.

Toh Kiri

Rond 1908 besloot een man genaamd Toh Kiri samen met een groep vrienden Atjeh in Indonesië te verlaten. Ze wilden elders een plek vinden om zich te vestigen. Eerst roeiden ze naar Gunung Jerai in Kedah, het huidige Maleisië. Daarna voeren ze door en verbleven op het Thaise eiland Koh Bulon. Na een korte stop op Koh Bulon besloten Toh Kiri en zijn vrienden nog verder naar het noorden te varen, naar Koh Lanta in de provincie Krabi. Koh Lanta beviel de vrienden van Toh Kiri en zij vestigden zich op het langgerekte eiland. Toh Kiri zelf wilde echter elders een nieuw leven beginnen. Hij voer weer terug, naar het zuiden, en kwam uiteindelijk aan in het tropische paradijs Koh Lipe. Hier vond hij wat hij zocht: een overvloed aan voedsel en natuurlijke hulpbronnen op het eiland en in de zee eromheen.

De eilanden Koh Lipe, Koh Adang en Koh Rawi zijn, in vergelijking met de noordelijkere eilanden zoals Koh Phi Phi, Koh Lanta en Phuket, pas recentelijk gekoloniseerd door de Urak Lawoi. De immigratie van de Urak Lawoi vanuit Atjeh (Sumatra/Indonesië) gebeurde in golven. De eerste Urak Lawoi kwamen in kleine groepen, eiland voor eiland, en stichtten gemeenschappen op onder andere Phuket en Koh Lanta.

Thailand of Maleisië?

Omdat Koh Lipe en de omliggende eilanden onbewoond waren, was het lange tijd niet helemaal duidelijk bij welk land ze hoorden: Thailand of Brits-Maleisië (het huidige Maleisië). Toh Kiri nam contact op met de gouverneur van Satun, een provincie in het zuiden van Thailand waar Koh Lipe nu deel van uitmaakt, om de mogelijkheid van een permanente vestiging te bespreken. De gouverneur stond hier niet onwelwillend tegenover; dit bood namelijk een kans om de archipel aan Satun en daarmee aan Thailand toe te voegen. Daarom gaf de gouverneur van de Thaise provincie Satun Toh Kiri toestemming om zich op Koh Lipe te vestigen en een gemeenschap op het eiland te stichten.

Pak je spullen en vertrek

De gemeenschap op Koh Lipe groeide snel en er werden al gauw nederzettingen gesticht op nabijgelegen eilanden zoals Koh Adang, Koh Rawi en Koh Tarutao. Tot de oprichting van het Tarutao National Park in 1973 waren er in totaal 12 dorpen van de Urak Lawoi buiten het eiland Koh Lipe. Acht dorpen lagen op Koh Adang, drie op Koh Rawi en één op Koh Tarutao. Na de oprichting van Thailand’s eerste mariene natuurreservaat, het Tarutao National Park, werden de Urak Lawoi gedwongen de eilanden te verlaten. Alle dorpen moesten worden ontruimd, behalve twee: Teloh Cengan en Teloh Puya op Koh Adang. Een groot deel van de groep vestigde zich op Koh Lipe, terwijl de rest naar Koh Lanta en Phuket vertrok. Tot de opkomst van het toerisme was het leven van deze mensen relatief eenvoudig. Het dagelijkse leven bestond uit vissen en het verzamelen van schaaldieren en zeekomkommers van de zeebodem.

Zeekomkommers en andere handel

De handel in zeekomkommers (trepang) is al eeuwenlang een lucratieve handel, vooral gericht op China en Chinese gemeenschappen buiten China. Omdat het leefgebied van de Urak Lawoi erg afgelegen was, waren de contacten met het vasteland van Thailand minimaal. Hierdoor waren de Urak Lawoi afhankelijk van een tussenpersoon, de zogenaamde “Taukay.” Deze Taukay leverde goederen zoals rijst, kleding, luxeartikelen, alcohol en tabak, zolang de Urak Lawoi hem een constante hoeveelheid vis leverden. Het was een eenvoudig leven waarbij geven en nemen in balans waren.

Landroof op Koh Lipe?!

Later werd ruilhandel vervangen door geld, maar het principe van handel bleef min of meer hetzelfde. In de jaren ’70 en ’80 begonnen investeerders land te kopen van de bewoners, met het argument dat ze het anders voor veel minder aan het Tarutao National Park moesten afstaan. Veel Urak Lawoi verloren destijds de rechten op het land waar ze woonden en dat ze bewerkten. Volgens het Satun Land Office was in 1998 van de 2.400 rai (1 rai = 1.600 m²) op Koh Lipe, 934 rai (39 procent) privébezit met een legale status. Behalve de familie van de voormalige dorpsleider en een paar andere families is het eigendom van veel stukken land nog steeds onduidelijk. De strijd om landrechten duurt tot op de dag van vandaag voort.

Na de tsunami van 2004

Na de verschrikkelijke tsunami van 2004 ging het leven nog verder bergafwaarts. Het ene resort na het andere werd uit de grond gestampt en de Urak Lawoi werden opnieuw gedwongen te verhuizen. Vroeger waren er vijf dorpen op Koh Lipe: vier aan Sunrise Beach en één aan Pattaya Beach. Ze werden allemaal naar het midden van het eiland verdreven. Begraafplaatsen verdwenen onder de resorts. Er is er nog één over, maar die wordt niet meer gebruikt. De Urak Lawoi begraven hun doden nu op Koh Adang.

Weinig van de oorspronkelijke bewoners van Koh Lipe profiteren van het toerisme. De resort-eigenaren werken liever met Thai, ondanks dat de Urak Lawoi zeer hard werken. Zij worden meestal alleen ingezet als gidsen en schippers, wat logisch is aangezien zij deze wateren als geen ander kennen. Daarnaast vissen ze nog steeds en verkopen hun vangst aan de vele restaurants en resorts op Koh Lipe, ook in de omgeving van Walking Street.

Het heden (2021)

Zoals hierboven genoemd, zijn er nog steeds een aantal resorts en andere toeristische bedrijven op Koh Lipe die door de Urak Lawoi worden gerund. De overgang naar de moderne tijd is voor velen moeilijk geweest, vooral voor de oudere generatie. Veel huishoudens leven nog steeds in bittere armoede. Het zijn niet alleen de Urak Lawoi die het zwaar hebben; andere Chao Lay-volkeren, zoals de Moken, hebben het nog moeilijker. Slechts een klein deel van de Moken op de Surin Eilanden heeft de Thaise nationaliteit. De overheid heeft hun traditionele nomadische levensstijl beperkt, waardoor ze gevangen zitten op een, toegegeven paradijselijk, eiland. Op dit moment kunnen ze alleen nog dienen als toeristische attractie. Toch moeten we de goede moed bewaren en positief blijven….

De toekomstige generatie

De jongere generatie hier heeft veel minder moeite met het aanpassen aan deze moderne tijd, waarin elektriciteit en internet heel normaal zijn. De nieuwe generatie Urak Lawoi gaat steeds vaker studeren aan een hogeschool of universiteit, kansen die hun ouders nooit hadden. Velen keren na hun studie terug om hun gemeenschappen te helpen. Dankzij hun Thaise nationaliteit hebben zij veel meer mogelijkheden dan andere Chao Lay-groepen zoals de Moken en Moklen, van wie de meesten nog steeds staatloos zijn. Daarom hopen we dat ook deze groepen in de toekomst meer kansen krijgen en op een dag een voorbeeld kunnen nemen aan de Urak Lawoi op Koh Lipe.

Speciale dank aan Geertjan Preyde

Onze GROOTSTE DANK gaat uit naar Geertjan Preyde, bij de Urak Lawoi op Koh Lipe ook bekend als Somchai Preyde. Geertjan bezoekt Koh Lipe en de prachtige regio al tientallen jaren en heeft zelfs een huis op Lipe. Hij staat erg dicht bij de Urak Lawoi, die hem hebben opgenomen in hun gemeenschap. We begrijpen ook waarom: dankzij hem is dit artikel tot stand gekomen en hij is de beheerder van de Facebookpagina The Urak Lawoi. Mede dankzij zijn inspanningen geloven wij dat de geschiedenis en cultuur van de Urak Lawoi nooit vergeten zullen worden en ook nooit vergeten mogen worden! Dit artikel is een ode aan de Urak Lawoi op Koh Lipe.